Ni Vhioly B. Rosatazo
Isinusulong ang House Bill 621 bilang pag-amyenda sa Republic Act No. 8371 o IPRA, na layong magbigay ng mas malinaw na proseso sa pangangasiwa at paghatol sa mga usapin ng lupang ninuno. Ngunit sa likod ng layuning ito, bumabangon ang tanong: tunay bang proteksyon ito, o isa na namang mekanismo na maaaring magpahina sa karapatan ng mga katutubo?
Sa ilalim ng IPRA, kinikilala ang karapatan ng mga Indigenous Cultural Communities/Indigenous Peoples (ICCs/IPs) sa kanilang ancestral domains—mga lupang matagal na nilang pinaninirahan at pinagyayaman. Gayunpaman, sa aktwal na implementasyon, hindi maikakaila ang mga suliranin: mabagal na proseso, magkakapatong na claim, at kung minsan ay panghihimasok ng malalaking interes tulad ng pagmimina at agribusiness.
Dito pumapasok ang HB 621. Ayon sa mga tagapagtaguyod nito, layunin ng panukala na linawin ang proseso ng adjudication o paghatol sa mga sigalot sa lupang ninuno. Kabilang dito ang mas istriktong mekanismo sa beripikasyon ng mga claim, pagpapabilis ng pagdedesisyon, at pagtukoy kung aling ahensya ang may pangunahing hurisdiksyon.
Ngunit para sa ilang grupo ng katutubo at tagapagtanggol ng karapatang pantao, may pangamba na ang “paglilinaw” na ito ay maaaring magresulta sa mas sentralisadong kapangyarihan—na posibleng magbukas ng pinto sa pang-aabuso. Kapag naisantabi ang tradisyunal na pamamaraang pangkatarungan ng mga katutubo, nalalagay sa alanganin ang mismong diwa ng IPRA: ang pagkilala sa kanilang sariling sistema ng pamamahala.
Dagdag pa rito, may agam-agam na ang mas pormal at teknikal na proseso ay maaaring maging hadlang sa mga komunidad na kulang sa kaalamang legal at mga kinakailangang resources. Sa halip na mapadali, baka lalo pang maging mahirap ang pag-angkin ng kanilang lupang ninuno.
Ang tanong ngayon: sino ang tunay na makikinabang sa HB 621? Kung ang layunin ay ayusin ang sistema, dapat itong magsimula sa pagpapalakas ng boses ng mga katutubo—hindi ang paglimita rito. Ang anumang pagbabago sa IPRA ay kailangang dumaan sa malawak at makabuluhang konsultasyon sa mga komunidad na direktang maaapektuhan.
Sa gitna ng patuloy na tunggalian sa lupa at likas-yaman, nananatiling kritikal ang usapin ng lupang ninuno. Ang HB 621 ay maaaring maging susi sa reporma—o mitsa ng panibagong sigalot. Sa huli, ang tunay na hustisya ay hindi lamang nasusukat sa bilis ng proseso, kundi sa kung gaano nito napapangalagaan ang dignidad at karapatan ng mga unang mamamayan ng bansa.
elamigo/Masid
